11 Kasım 2012 Pazar

Genellemeler ve Derin Bilgi

Son yazımda zihnimizdeki haritalardan ve her birinin birbirinden parmak izi kadar farklı olduğundan bahsetmiştim. Her birimizin doğru ve gerçek anlayışı, dış dünyadan duyularımızla algıladığımız ham verinin süzgeçlerden geçirilmiş temsillerinden oluşuyor.

Bu haritalar nasıl zengileşecek peki? Algı filtrelerimiz nasıl temizlenecek? Artık işe yaramayan filtreleri kaldırıp gerekirse daha yararlı olanları nasıl devreye alacağız?

Bu konuya bir giriş niteliği taşıması açısından “genellemeler” ana başlığını çok önemli buluyorum. Biz insanlar, veri işlerken sık sık genelleme filtresini devre alır, ilgili veriyi beynimizde kolaylıkla kategorize edilebilecek bir bilgiye dönüştürürüz. Serçe, karga, şahin ve bülbülü kuşlar olarak genellemek gibi…

Bu genellemeler pek çok zaman gerekli ve faydalı olabilirler. “Kırmızı ışıkta geçmek trafikte tehlike yaratır” ya da “yırtıcı hayvanlar tehlikelidir” gibi…

Bir yandan da haritamızı fakirleştiren, algıladıklarımızı yorumlama biçimimizi olumsuz etkileyen, bizlere yersiz korku ve inançlar edindirip davranış seçeneklerimizi kısıtlayan bir işlev de görebilirler.

Hayatınızın herhangi bir alanında bir tıkanma, daralma, çaresizlik, umutsuzluk ve benzeri olumsuz duygular hissettiğimizde, o alana dair kurduğunuz cümlelere ve bu cümlelerdeki genellemelere kulak kabartmak, bir kenara not edip alıcı gözle bir daha incelemek büyük farkındalıklar sağlar. Bu genelleme cümlelerine sorular sorarak derin bilgiye erişmek için çaba harcamak gerekir.

Birlikte bir kaç cümle inceleyelim ve sorular soralım:

 

-          Ben hiç yaratıcı değilimdir!

-          Tüm yaşamımda yaratıcılığımı kullandığım ya da kullanmak zorunda kaldığım tek bir an bile olmadı mı? (Yepyeni bir yemek tarifi denerken, çok zorda kaldığımda beyaz bir yalan üretmek için ya da harika bir araba kullandığımı hayal ederken bile mi?)

 

-          Erkekler/kadınlar kötüdür!

-          Hepsi mi? İçlerinde bir tane bile iyi yok mudur?

-          İyilikten tam olarak kastediyorum? İyi erkek/kadın tam olarak ne demek?

-          Bir kadın ya da erkek olarak ben de mi kötüyüm?

 

-          Gelen gideni aratır!

-          Bunun böyle olacağını tam olarak nereden biliyorum?

-          Gelenin gideni aratacağını bana düşündüren şey tam olarak ne?

-          Gelenin gidenden iyi olması için nasıl beklentilerim var?

 

Burada yazdıklarım sadece birkaç örnek, sonsuz sayıda örnek üretilebilir.

Kuşkusuz, bu sorulara her birimizin yanıtları farklı farklı olacaktır. Bu cevaplarda ne kadar çok bilginin gizlendiğini farkettiğinizde çok şaşıracaksınız. Her cevap ile, işe yaramayan genellemelerinizi ve bu genellemelerden kaynaklanan faydasız inançlarınızı farkedebilirsiniz. Sadece fark etmek bile bazen tek başına değişimi başlatmaya yeter güçte olabiliyor. Her cevapta unuttuğunuz becerilerinizi, başarılarınızı hatırlayabilir, bir başkası hakkındaki ön yargılarınızdan kurtulabilir, yeni ve daha çeşitli davranış seçeneklerine sahip olabilirsiniz.

Bu hafta, kendinize biraz daha fazla kulak kabartıp ağzınızdan dökülüveren genellemeleri fark etmeye ne dersiniz? Dikkat! “Ben hiç genelleme yapmam ki” demek bile genelleme yapmanın ta kendisidir.

Sevgilerimle

email

Yorum yapabilmek için giriş yapmanız gerekmektedir..